Espainiako gerran fusilatuak, zigortuak edo errepresaliatuak izan zirenen omenezko jaialdia antolatu du Intxorta 1937 elkarteak Arrasateko Amaia antzokian urtarrilaren 13rako. Honako hauek izango dira taularen gainean: Anger, Gose, Ain_1, Andoni, Petti eta Eñaut, Musiraka taldea, eta Domentx Uzin, Juan Fernandez eta Eider Varela. Sarrera doan da.
“Memoria historikoa errespetatzea ezinbestekoa da askatasunez bizitzeko, zauriak ixteko eta baita aurrera egin eta etorkizuna sendotzeko ere”. Halaxe dio Intxorta 1937 elkartearen oharrak. Eta, esaldi horretan, hain justu ere, laburbiltzen da elkarte horrek jaialdiarekin sortu nahi duen izpiritua, jaialdiaren beraren helburua.
Noiz arte justiziarik gabe da jaialdiaren izenburua. Eta azaroan argitara eman zuten CDan eta liburuan, Gerrako ipuinak izenburukoan, parte hartu zuten musikari gehienak batuko dira Amaia antzokian. egubakoitza, 20:00etan hasita. Arrasateko Udala da laguntzailea.
Intxorta 1937 kultur elkartearen stand kokapena: Artekale 89an salgai izango dogu, aurten argitaletxe bezela ataratako liburuak, DVD eta CDa:
“Gerrako Ipuinak liburua”, eta CDa “Noiz arte justiziarik gabe”: biak 20 euro
Aurkezpena Ahotsenean abendua 4an arratsaldeko seiretan.
“Gerrako Garrak Oñatin” liburua eta DVDa: 30 euro biak, liburua bakarrik 25 euro
Aurkezpena Azokaren Aretoan abendua 4an arratsaldeko 5etan
“XIX mendeko euskal burgesia. Pedro de Viteri Arana. Filantropoa eta eskola- sortzailea” (30 euro)
Aurkezpena Azokaren Aretoan abendua 4an arratsaldeko 2etan
“No busqué el exilio, semblanzas de una vida”, liburua, 20 euro
Aurkezpena Azokaren Aretoan abendua 4an arratsaldeko 3terdietan
Fusilatuaren buzoa
Akusazio faltsuak edo oinarririk gabeak etengabe gertatu ziren Gerran zehar eta gerraostean. Molak garbi utzi zuen: ”Izu-ikararen sentsazioa sortu behar dugu” Eta horixe egin zuten, batez ere, 1936ko urrian eta azaroan, Debagoieneko herrietan. Bergarako Osintxu auzoa ere horixe gertatu zen eta horixe gertatu zitzaien akusatu batzuei.
Irailean Gipuzkoa konkistatzeko zutabeetatik ari ziren Molaren indarrek banan-banan hartu zituzten Debagoieneko herriak. Irailaren 22an, Pérez Salas-en taldearen tropak, Montejurrako Tertzioaren lau konpainiak eta Azkoititik zetozen 8. mendi batailoiaren bi konpainiak osatzen zutena, Karakateko mendi hegietatik sartu ziren eta Soraluze hartu zuten iluntzean. Egun hartan bertan, Tejero kapitainaren bigarren talde bat, zutabe berberekoa, Los Arcos teniente koronelaren aginduan, aurreko egunean Antzuola hartu zuena, Bergaran sartu zen San Miguel menditik, América Errejimentuaren sei konpainiaren agindupean.
Bergarako hainbat faxistak Bergarako Osintxu auzoko 18 pertsonako zerrenda bat egin zuten, atxilotzeko asmoz. Haietako zortzi ezin izan zituzten atxilotu, Bizkai aldera joanda zeuden eta. Urriaren hasieran Juan Urzelai, Eusebio Gallastegi eta Domingo Agirre atxilotu zituzten, eta Ondarretako kartzelara eraman zituzten.
1936ko urriaren 20an Osintxuko beste zazpi pertsona gehiago atxilotu zituzten. Haietako lehena, Ambrosio Agirre, Mekolaldera eraman zuten, geroagoa atxilotzeko. Horixe bera egin zuten Jose Garaikoetxearekin, Ricardo Zangiturekin, tren geltokiko lanpostuan ustekabean harrapatu zutena, eta Rufino Akizurekin, Osintxuko bere etxean.
Ez ziren izan azkenak. Arratsaldeko seiak aldera, Alcorta y Cia enpresara sartu ziren faxistak. Tomas eta Indelfonso Iñarra anaiak eraman zituzten. Tomas Tindategia saileko arduraduna zen eta Indelfonso zen langile espezialista. Azken horrek, irtetean, buzoa zintzilikatu zuen irteera ate ondoko horman zegoen gakoan, zalantzarik gabe egunero egin ohi zuen keinua bat. Geroxeago Felipe Garmendia ogiduna atxilotu zuten.
Centro Republicano-ko lokalera eraman zituzten, -gero Falange Tradicionalistarena bihurtu zutena- batzuei leporatu zieten kontu-hartzaile egon izana hauteskunde mahaietan, eta errepublikanoak izatea, beste batzuei leporatu zieten Eusko Langileen Alkartasunekoak izatea, Ambrosiori leporatu zioten sagardoa zerbitzatu izan milizianoei, Feliperi leporatu zioten eusko abertzaleei botoa eman izana. Ezelako epaiketarik egin barik, Montejurrako Tertzioko erreketeek, Julio Pérez Salas-en aginduan, epaia eman zuten: hil.
Don Polik, Policarpo Cia Navascues, kapilau erreketea, konfesatzeko aukera eman zien. Presoek erantzun zioten “Hil behar bagaituzte, bai”. Apaizak erantzun zien “Bai zera! Ez zaituzte hilko”
Artetxek, Osintxuko lantegi bateko jabeak, Felipe salbatu zuen azken momentuan. Haren emazteak eta lau seme-alabek ikusi zuten zelan errekete batek jotzen zuen bularrean haien aita, Centro Republicano-tik irtetean, eta esan ziola, “guri buruz ezer esaten baduzu, denok hilko zaituztegu”. Handik gutxira, honen lekukokoak izan ziren: bi margarita, txapela gorria eta borla horia zeukatenak, errekete nafarrek presoak sartzen zitueneko kamioneta ondoan zeuden.
Presoak, eskuak loturik binan-binan, Parisgain izeneko lekura eraman zituzten, Osintxu eta Mekolalde arteko ingurura. Arratsaldeko zazpi eta erdiak ziren. Kamiotik jaitsi zituzten. Anbrosio Agirre, jakitun zer egin behar zieten, bere lagun kide Zangitutik askatzen hasi zen. Parisgainera iristean, Osintxu auzotik aparte zegon leku bat, erreketeek agindu zuten “datozela bi horiek, eta lau horiek lau pausu eman dezatela atzerantz”. Tiro egin eta gero, Brigadak oratu belarritik eta azken tiroz hil zituen Tomas eta Idelfonso anaiak.
Agindu berria: “datozela lau horiek”. Une hartan, Anbrosiok, lotuta zuen soka askatu baitzuen, esan zion bere kide Ricardori: “neu banoia”, errekete piketearena aurka jo zuen eta hutsune bat ireki eta arineketa batean joan zen iluntasunerantz. Hango tiro eta bala, txistu batean bere inguruan, eta haien uluak entzuten zituen, direnak eta ez direnak, exekuzio pelotoiko kideen ahoetatik.
Ingurua ondo ezagutzen zuenez, malatu batera egin zuen jauzi eta han, makurturik, lehenengo tiro gehiago entzun zuen eta gero kamioiaren hotsak. Kamioneta hartan bost lagun kideen hilotzak zihoazen. Gau aldera ezkutalekutik irten eta adi-adi egon zen entzuten eta bere bihotz taupadak baino ez zituen entzuten, ematen zuen irten egin behar zuela busti zuen gorputzetik. Hiru egunean, gau eta egun, ibili zen Osintxu inguruko mendietan. Bere burugabekeria hartan, han eta hemen ikusten zituen erreketeak. Baserritar batek, Patxi, Izarre baserrikoa, lagundu zion eta Basalgora iritsi zen, Amutxastegi baserrira, “inor ez zegoen eremua”n zegoena, Garbe mendigainean zeuden milizianoei deitu zieten eta haiek esku-ohean eraman zuten Elgetaraino.
Bitartean, bere kideen gorpuak Osintxutik urrun eraman zituzten, Antzuolara, Deskarga mendatera. Han, errekatxo baten ondoan, lurperatu zituzten.
Lau urte geroago, gorpuak atera eta Bergarako kanposantura eraman zituztenean, haietako bi Bergarako kanposantura, parrokoak ezetz esan zion gorpu haiek lurperatzeari. Senideen irmotasunarengatik, parrokoak azkenean, onartu egin zuen. Osintxuko kanposantuan lurperatu zituzten beste hirurek agerian zituzten bala tiroak buruetan.
Lekuko mutu gisara, Indelfonsoren buzoak han jarraitzen zuen zintzilik gakoan. Agian, destino bidegabe hari errespetua erakusteagatik, haren lankideek ez zuten gura izan ukitzea, hura ez egotearen froga zen, seguruenik ohitura berri baten mina ere bai. Urte batzuk geroago, enpresak Narvaiza izena zeukanean, mahoizko oihal higatua eta hondatua berez erori zen.
75 urte geroago, Deskargako hilobian bertan, Aranzadik txanpon bat eta medaila bat aurkitu zituen, faxista haiek fusilatu zituztenen azken hondarrak; faxista haiek armez egin zuten altxamendua, eta erabili zituzten gezurra, izua eta hilketak Bigarren Errepublikaren aurka.
Urriaren 19, 22 eta 23an, Ezin izan zutelako askatasunaren hego haizea gelditu, Osintxuk gogoan izango ditu, hainbat ekintzaren bidez. Urriaren 23an, domeka, eguerdian, martxa batek ibilbide berbera egingo du atxilotu zituzten lekutik Parisgaindik gertu dagoen lekuraino, eta han plaka bat eta monumentu bat jarriko dira haiek oroitze aldera.
Juan Ramón Garai, Josuren Murgizu.
Intxorta 1937 Kultur Elkartea
9 de octubre: recorrido tematico en Elgeta guiado por Intxorta 1937 kultur elkartea
Al cumplirse el 75 aniversario de que el avance de los fascistas fuera parado en los Intxortas por los milicianos y gudaris. El ayuntamiento de Elgeta e Intxorta 1937 kultur elkartea han organizado diversos actos para este 9 de octubre a las 10 de la mañana: un recorrido tematico con explicaciones de Intxorta 1937 kultur elkartea, saliendo desde la plaza de Elgeta, un homenaje a las 12 del mediodia en Intxortako Atea y una marcha desde Intxortako Atea hasta Elgeta con comida popular en el Polideportivo. Para apuntarse llamar al ayuntamiento de Elgeta.
Oñati: Ahora hace 75 años, silencio roto
1936ko urriaren 4an, miliziano eta gudariek faxismoa gelditu zuten Intxortan. 75. urteurrena dela eta ekitaldia antolatu dute Elgetako Udalak eta Intxorta 1937 Kultura Elkarteak. Bazkari herrikoira joateko izena eman beharko da udaletxera deituta urriaren 6a baino lehen.
Gogoratu Guran: “Ez dira izen soilak; pertsonak dira eta argazkiak biltzeko laguntza behar dugu”
2011-09-26 14:31:01 Maider Arregi (link)
Faxismoaren biktimei hitza emateko, justizia bila, Gerrako garrak Oñatin dokumentala aurkeztu dute. Santa Ana antzokia gainezka, faxismoaren biktimei egindako omenaldiak barruak mugitu ditu.
Gogoratu Guran taldeko Idoia Etxeberriak, bi aldeetako 121 hildako izan zirela Oñatin gogorarazi zuen. Hain zuzen ere, Oñatin izan zen Gipuzkoan errepresio handiena jasan zuen herrietako bat: denera 737 herritar zigortu zituzten era batera edo bestera. Baina hildako askoren argazkiak falta dira.
Horregatik, eta izen bat baino gehiago direlako, pertsonak direlako, argazki horiek batzeko deia egin zuten atzo jendaurrean. Omenaldian, jendearen izenaz gain, euren argazkiak, aurpegiak ere ikustea merezi duela, gaineratu zuen Etxeberriak.
Santana aretoa inoiz ez bezala beteta, asko eta asko pasilloan eserita, zutik geratu zen. Beste asko, berriz, kanpoan.
Liburua urte bukaerarako
Pentsaera askoko 50 testigantza inguru batu dituzten liburuak, urte amaiera ikusiko du argia. “Zigortu asko izan ziren, abertzaleak, ezkertiarrak, errepublikarrak, anarkistak edo haien senide zirenak. Batzuk baztertuak geratu ziren eta besteak goratuak”.
75 urteko isiltasuna asko dela eta herritarrek gertatutakoa jakiteko eskubidea aldarrikatu zuen Etxeberriak. Liburuak, bereziki, emakumeek gerran egindako lan garrantzitsua azpimarratuko duela ere gaineratu zuten atzoko aurkezpenean.
A continuación las palabras de Idoia Etxeberria:
Arratsalde on eta ongi etorri danori.
Aspaldittik dakot interesa Gerra Zibileko kontuak jakitteko. Horreatik, kultur etxian “Oñati eta errepresioa” esposiziñua organizau ebeinian, ikustera fan nitzan. Ez nekixen Oñatin ze pasau zan. Baten batzuk hil zittuaila bai, baina askoz gehixau ez. Panelei begira neuela, Juan Ramon Garai etorri xaten ondora. “Oñatikua zara?”, galdetu ostan. “Jentia bihu!”, esan eben. Liburua itteko asmua euela. “Benga, néska, animau!”. Handik urten nebenian ya talde batekua nitzan. Izena gero ifini gotsan: Gerra Gogoratu Guran.
Hori, oin dala bi urte eta erdi pasatxo izan zan. Orduan 21 fusilauak numero bat zian neretako. Orduan ez nekixen bakoitzan historixia. Orduan ez nekixen danera 114 oñatiar hil ziala, bando bixetan. Orduan ez nekixen 10 emakumeri ulia moztu otsainik. Ez nekixen ehundaka fan zirala herrittik igesi. Askok bueltan ez eukaila etxerik, lanik, ze janik. Ez nekixen zenbat geratu zian alargun, zenbat umezurtz. Zenbat multa egon zian, zenbat salaketa. Zenbat umillaziño. Era batera edo bestera 737 pertsona kastigau ebein, horraittako 118 emakumiak.
Lanian hasi giñan, bai. Intxorta taldiak hasittako bidiari jarraipena emun gotsan. Jerardo Elortzak, Nekane Arrazolak, Beatriz Gomendiok, Juan Ramonek eta bostok. Artxibo askotan lortu dou informaziñua, dato mordua daku. Baina bagekixen herrittarren testigantzak jaso barik lana oso hankamotz geratuko zala. Gerria bizi eta sufriu dozuenak, zuek zarai protagonistak.
Oñatin pentsakera danetako jentia ibili zan burrukan, gerran. Abertzaliak, kartistak, sozialistak, errepublikanoak, falanjistak, komunistak, anarkistak… Bakoitza bere ideak defenditten. Anaiak anaien kontra. Eta bi aldetatik egon ziran hildakuak eta sufrimentua. Baina gero jasotako tratua oso diferentia izan zan alde batekuentzat eta bestekuentzat. Batzuk omenaldixak jaso ebein. Bestiak, zuek, baztertuta geratu ziñain. Hankapeian, kastigauta. Orduko zaurixak ez dira osatu. Eta horretarako lehenengo pausua egixa jakittia da.
Oso aberasgarrixa izan da zuekin egotia. Emozionantia be bai. Ikusi dogu mina zuen begixetan, estuasuna bihotzetan. Sufrimentua, larrittasuna. Eta baitta zuen indarra be. Dana kontra euki arren, gogor iñ dozue aurrera beti. Eta zuen billurra be sentiu dogu. Berba itteko billurra, hainbeste urte eta gero. “Aber oiñ kartzelara eruaten gauen!”, esan oskun batek. “Nik ez dot gura problemarik, e?”, beste batek. Guk be ez. Guk be ez dogu gura problemarik. Ez dou gura iñobe minketia.
Baina problemia hortxe dau: 75 urteko ixiltasuna. Hainbeste urtian mutu. Ezebe pasau ez bazan moduan. Bazan ordua zeoze itteko. Ezin dou ahaztu. Ahazketia ez bizi izatian parekua dala esaten daue. Olvidar es morir. Eta hori izan da gure lana: oñatiar danak jakin daixela hemen ze pasau zan.
75 urte ointxe. Samur esaten da. 75. Denbora horretan jente asko hil da. Gerrian kulpatik irribarria galdu eben jente asko ez dau hemen gaur. Gudari bakarra bizi da, Regino. Antoni Alkzelai hil zan. Margarita eta Rosendo be bai. Eta oin dala oso gutxi Maritxu Ugarte fan xaku, zoritxarrez. Berandu izan arren, omenaldi hau eurentzat be bada. Represiñua jaso zebein danondako da.
Libururako danera 40 entrebista egin dittugu. Gehixenak bideuan hartuta. Pentsakera danetako jendiana faten saiatu gara, alde bateko zein besteko. Gerriaren ikuspegi ahal danik zabalena erakusteko. Eta liburua akabo barik dau. Horretan gabitz. Hori bai, dokumentala gaur ikusiko dozue. Juan Ramonek ri-rau jarri eben martxan hori be. 28 testigantza erabili dittue, eta baitta rekreaziñuak iñ be, herriko jentia aktore lanetan ifinitta.
Liburua urtia akabo aurretik publikaitteko asmua daku. Aittatu gura neke emakumian lana zelako inportantia izan zan gerra garaixan eta ostian. Merezi dauen lekua emuten saiatu gara liburuan, gerria ez dalako frentia bakarrik. Aittatu baitta be gerran hildako danairi mosua jartia gura gekela. Fusilau, gudari, miliziano, soldau, rekete… hildako danen fotografixak ifinttia izenen onduan. Ez diralako numeruak, pertsonak diralako. Apurtutako familixak. Bete ez ziran ametsak. Fotografixa dexente falta xaku, eta danon laguntzia eskertuko dogu.
Akaboteko, eskerrak emutia bakarrik falta xat. Eskerrik asko gaur hona etorri zarain danori. Eskerrik asko Oñatiko Udalari, lehenguari eta oinguari, Gipuzkoako diputaziñuari eta Eusko Jaurlaritzari proiektua diruz lagundu daueilako. Eskerrik asko dokumentalian parte hartu dozuenoi, Irudiz ekipuari. Eta batez be eskarrik asko zuen testigantzak emun dozuen danori, zuen rekuerduak, dokumentuak eta argazkixak gurekin konpartittiarren.
Gogoratu Guran Taldiaren izenian, besarkada haundi bat bihotz bihotzetik danori.
Jueves 9 de junio a las 19.30 horas en Hika Ateneo, Bilbao.
Liburu hau eskaintzen diogu, Florencia Olazagoitia Ceciaga andreak sabelean zeraman umeari, Oiartzunen 1936ko azaroan fusilatu zutenean. Orain 75 urte egingo zuen eta inoiz ere argirik ikusi ez zuena, ume hark bezalaxe, frankismoaren biktimentzat demokrazia fusilatu egin zuten orduan eta oraindik ere gaurko egunean jaio barik dago.Liburuaren aurkezpenean, idazleetako bi, Maite Landin, Sestaon jaiotakoa, 91 urte, 1936 ko Gerrak suntsitutako familia batean bizirik gelditu den azkena da, eta Juan Ramon Garai, hau ere frankismoaren biktima egongo dira. Eleberri hau Intxorta 1937 kultur elkarteak argitaletxe bezela ataratzen den lehen liburua da.
